AI en de toekomst van werk: waarom de zorgen van werknemers én werkgevers serieus moeten worden genomen

Dit artikel is gebaseerd op aflevering 71 van de podcast The Great Reskill. Beluister de volledige aflevering hier:

Artificial Intelligence is niet langer alleen een onderwerp voor technologische voorlopers. De vraag is inmiddels veel persoonlijker: wat betekent AI voor mijn baan, mijn inkomen en mijn kansen op de arbeidsmarkt?

Een nieuw rapport van The Policy Institute van King’s College London brengt die zorgen scherp in beeld. Niet door vooral te vragen wat experts voorspellen, maar door te kijken naar wat burgers, werknemers, studenten en werkgevers zelf verwachten.

De uitkomst is genuanceerd, maar ook confronterend. Veel mensen zien kansen in AI, bijvoorbeeld minder routinetaken en ruimte voor interessanter werk. Tegelijkertijd is de angst voor banenverlies, een moeizame start voor jongeren en groeiende ongelijkheid groot. Het rapport laat vooral een fundamentele kloof zien: werkgevers verwachten vaker dat AI werk zal aanvullen, terwijl werknemers en het brede publiek vooral vervanging vrezen.

AI roept nog vooral onzekerheid op

De eerste les uit het onderzoek is dat AI voor een groot deel van het publiek nog geen vanzelfsprekende belofte van vooruitgang is. Bijna de helft van de ondervraagden, 48%, zou technologie op basis van AI liever vermijden. Daarnaast zegt 41% bang te zijn voor AI, terwijl slechts 24% AI positief voor de mensheid vindt. Tegelijkertijd verwacht een grotere groep AI in de toekomst wel te gebruiken dan niet te gebruiken. Dat is veelzeggend: mensen voelen zich niet per se gerustgesteld, maar zien wel dat de technologie moeilijk te ontwijken is.

AI wordt niet alleen beoordeeld op wat het technisch kan, maar vooral op de vraag wie er profiteert, wie risico loopt en wie de regie houdt.

Die onzekerheid gaat nadrukkelijk over de arbeidsmarkt. Negenenzestig procent maakt zich zorgen over de economische gevolgen van banenverlies door AI. Zelfs onder werkgevers is die zorg breed aanwezig: 63% zegt zich hierover zorgen te maken. Dat laat zien dat het debat niet simpelweg werknemers tegenover werkgevers plaatst. Ook organisaties weten dat snelle automatisering gevolgen heeft die verder gaan dan alleen productiviteitswinst.

Werknemers vrezen verlies, werkgevers zien vooral nieuwe mogelijkheden

De verschillen tussen groepen zijn echter groot. Van het brede publiek denkt 57% dat AI veel meer banen zal elimineren dan creëren. Onder werknemers is dat 54%. Werkgevers zijn duidelijk optimistischer: 49% verwacht dat AI evenveel of meer banen zal creëren dan verdwijnen.

De cijfers maken duidelijk dat het niet alleen gaat over verschil in kennis. Werknemers kijken begrijpelijkerwijs naar de taken die zij vandaag uitvoeren en naar het risico voor hun eigen inkomenszekerheid. Werkgevers zien daarnaast nieuwe diensten, efficiëntere processen en de mogelijkheid om werk anders te organiseren.

Beide perspectieven kunnen tegelijk waar zijn. AI kan nieuwe functies en economische activiteit opleveren, maar die winst hoeft niet automatisch terecht te komen bij mensen van wie het werk verandert of verdwijnt. Een goede transitie vraagt daarom meer dan de belofte dat er “nieuw werk” zal ontstaan. Er moet ook een geloofwaardige route zijn van oude naar nieuwe vaardigheden, functies en inkomens.

De grootste zorg zit bij de eerste stap op de arbeidsmarkt

Het rapport legt een gevoelige plek bloot: instapfuncties. Dit zijn juist de banen waarin jongeren en carrièreswitchers ervaring opdoen, vakkennis ontwikkelen en een professioneel netwerk opbouwen. Volgens 56% van de ondervraagden is het minstens redelijk waarschijnlijk dat AI binnen vijf jaar de helft van alle witteboorden-instapfuncties elimineert. Onder studenten is dat zelfs 63%.

Ook het vertrouwen van studenten in hun eigen startpositie staat onder druk. Zestig procent verwacht dat AI de arbeidsmarkt aanzienlijk moeilijker maakt tegen de tijd dat zij afstuderen. Bijna twee op de vijf respondenten zien junior medewerkers in professionele functies als de groep die het meeste risico loopt door AI.

Dit gaat niet alleen over het aantal beschikbare banen. Instapfuncties zijn de leerschool van organisaties. Als taken als eerste onderzoek, basisanalyses, documentatie, eenvoudige ontwerpen of administratieve voorbereiding worden geautomatiseerd, ontstaat er een nieuwe vraag: hoe leiden we dan senior professionals van morgen op? Bijna de helft van de werkgevers, 48%, maakt zich zorgen dat minder junior functies het moeilijker maakt om intern senior talent te ontwikkelen.

Voor werkgevers is dit een waarschuwing. Wie alleen kijkt naar kostenbesparing op junior werk, kan op termijn de eigen talentpijplijn uithollen. Voor jongeren betekent het dat een diploma alleen steeds minder als toegangsbewijs zal volstaan. Werkgevers zullen meer waarde hechten aan portfolio’s, aantoonbare projecten, praktische AI-vaardigheid, communicatie en het vermogen om goed samen te werken met technologie én mensen.

Van tijdelijke recessie naar een structurele overgang

Veel respondenten ervaren de AI-transitie als iets anders dan een gewone economische neergang. De helft van het brede publiek verwacht dat de gevolgen van wijdverspreid banenverlies door AI erger zouden zijn dan die van een normale recessie. De redenering is logisch: in een klassieke recessie is herstel mogelijk wanneer de economie weer aantrekt. Bij AI bestaat de vrees dat technologie tijdens dat herstel juist verder verbetert en opnieuw taken overneemt.

Tweeëntwintig procent van het publiek verwacht zelfs dat AI banen zo snel kan elimineren dat sociale onrust ontstaat. Onder studenten is dit 34%. Dat zijn geen voorspellingen van wat noodzakelijkerwijs gaat gebeuren; het zijn signalen van diep gevoelde onzekerheid. En die onzekerheid is op zichzelf economisch relevant. Mensen die geen perspectief zien, stellen investeringen, opleidingen en grote levenskeuzes uit.

De praktische les is dat beleid en werkgevers niet moeten wachten op zichtbare massale werkloosheid. Juist in de tussenfase is begeleiding nodig: duidelijke communicatie over welke taken veranderen, tijd voor opleiding tijdens werkuren, eerlijke interne mobiliteit en ruimte om nieuwe rollen te verkennen.

De verdeling van AI-winst is een vertrouwensvraagstuk

De vraag wie profiteert van AI blijkt minstens zo belangrijk als de vraag hoeveel banen er veranderen. Slechts 7% van het brede publiek denkt dat de economische voordelen van AI eerlijk over de samenleving zullen worden verdeeld. In alle ondervraagde groepen denkt een meerderheid dat die voordelen vooral naar rijke investeerders en grote bedrijven gaan: van 55% onder jongeren tot 65% onder het brede publiek.

Deze uitkomst vraagt om meer dan een economisch antwoord. Het is ook een vertrouwensvraagstuk. Werknemers zullen minder snel enthousiast worden over AI als zij het ervaren als een project dat vooral hogere marges oplevert, terwijl hun eigen baan, loonontwikkeling of doorgroeikans onder druk komt te staan.

Organisaties die AI invoeren, doen er daarom verstandig aan om concreet te maken hoe de productiviteitswinst wordt benut. Gaat die naar extra opleiding? Naar betere dienstverlening? Naar kortere werkweken, ruimte voor innovatie of nieuwe rollen? Of uitsluitend naar kostenreductie? Zonder een overtuigend antwoord groeit de weerstand tegen de technologie, ook wanneer de technische toepassing op zichzelf nuttig is.

De paradox: grote zorgen, maar beperkte persoonlijke voorbereiding

Het rapport laat ook een opvallende paradox zien. Terwijl de zorgen over de arbeidsmarkt groot zijn, denkt 52% van de werknemers dat het onwaarschijnlijk is dat zij zich vanwege AI ooit voor een andere carrière moeten omscholen. Jongere generaties zijn alerter: 44% van werkende Gen Z’ers en 36% van de millennials denkt wél dat omscholing waarschijnlijk nodig is.

Die kloof is begrijpelijk. Systeemverandering voelt abstract; de eigen functie voelt vertrouwd. Toch is het risico niet alleen dat een baan volledig verdwijnt. Veel vaker verandert eerst de inhoud van het werk. Wie nu leert om AI te gebruiken voor onderzoek, voorbereiding, analyse, communicatie en creatie, vergroot de kans om mee te bewegen wanneer taken verschuiven.

Dat betekent niet dat iedereen programmeur hoeft te worden. De centrale vaardigheid is AI-geletterdheid: weten waar AI goed in is, waar controle nodig blijft, hoe je betrouwbare input geeft, hoe je fouten herkent en hoe je de uitkomst vertaalt naar een beslissing of actie. Combineer dat met domeinkennis, menselijk oordeel, communicatie en samenwerking. Juist die combinatie maakt iemand waardevol.

Automatisering kan ook beter werk opleveren

Het KCL-rapport is niet uitsluitend somber. Als AI routinetaken overneemt, ziet 74% van de werknemers mogelijkheden om andere waardevolle dingen te doen. Mensen noemen onder meer nieuwe vaardigheden leren, flexibeler werken, betekenisvoller werk doen en meer tijd voor creatief of strategisch denken.

Maar ook hier is de verdeling cruciaal. Ruim een kwart verwacht geen van deze voordelen. Niet elke werknemer krijgt automatisch meer ruimte voor ontwikkeling zodra processen efficiënter worden. Daarom moet de belofte van beter werk expliciet worden georganiseerd. Zonder leerbudget, tijd, begeleiding en doorgroeimogelijkheden kan automatisering voelen als versnelde werkdruk in plaats van bevrijding van routine.

Er is bovendien nog een tweede aandachtspunt. Veel mensen vrezen dat AI hen minder zelfstandig kritisch en creatief laat denken. In het onderzoek denkt 60% dat AI de zelfstandige denkvaardigheid van mensen in het algemeen verslechtert. Rond vier op de tien zien een negatieve invloed op zelfstandig kritisch en creatief denken.

Dat onderstreept waarom verantwoord AI-gebruik geen kwestie is van alles uitbesteden. Gebruik AI als sparringpartner, eerste opzet, rekenhulp of onderzoekassistent. Blijf zelf controleren, bronnen wegen, alternatieven bedenken en verantwoordelijkheid nemen voor het eindresultaat.

Wat betekent dit voor jouw loopbaan?

De cijfers uit het Verenigd Koninkrijk geven geen definitief antwoord op hoe de Nederlandse arbeidsmarkt zich ontwikkelt. Wel laten ze zien dat de AI-transitie niet alleen technisch is. Het is een overgang waarin banen, onderwijs, beloning, organisatiecultuur en vertrouwen samenkomen.

Voor werknemers is de beste houding niet angst of naïef optimisme, maar actieve voorbereiding. Breng in kaart welke taken in je werk repeterend zijn en welke taken juist vragen om context, vertrouwen, creativiteit of menselijke verantwoordelijkheid. Experimenteer vervolgens met AI op een afgebakend, echt werkprobleem. Niet om jezelf te vervangen, maar om beter te worden in je vak.

Voor werkgevers ligt de opdracht hoger. Kijk niet alleen naar wat AI kan besparen, maar ook naar hoe je mensen laat groeien. Bescherm de instroom van jong talent. Ontwerp leerpaden. Deel productiviteitswinst zichtbaar. En zorg dat medewerkers begrijpen waarom een toepassing wordt ingevoerd, welke taken veranderen en waar menselijke expertise juist belangrijker wordt.

De toekomst van werk wordt niet bepaald door AI alleen. Zij wordt bepaald door de keuzes die we als werknemers, werkgevers, opleiders en beleidsmakers nu maken. De kernvraag is niet alleen: welke banen verdwijnen? De belangrijkere vraag is: welk werk willen we mogelijk maken wanneer AI een groter deel van de routine overneemt?

Wil je meer weten over hoe je toekomstbestendig blijft in het AI-tijdperk? Abonneer je op The Great Reskill podcast via Spotify of Apple.